Wat maakt iemand een goede redenaar? Jaap de Jong is onderzoeker moderne retorica aan de universiteit van Leiden en analyseerde aan tafel de speeches van politici.

Zijn Nederlanders verbaal minder begaafd dan de landgenoten van Obama?, vroeg Jeroen Pauw me. Als opleider van journalisten en neerlandici aan de Leidse universiteit mag ik elk jaar mijn studenten graag een paar dagen meenemen naar de publieke tribune van de Tweede Kamer. Na twee dagen algemene politieke beschouwingen klinkt er op die vraag in ieder geval een eensgezind “Ja!”. Oersaai, ongeïnspireerd en oeverloos zijn de afgeraffelde antwoorden van Balkenende. En de enkele keer dat hij loskomt , zoals vorig jaar met zijn “VOC-mentaliteit … toch?” kwam het hem terecht op de hoon van de kamer te staan.

Nee, dan de ongekende welsprekendheid van Obama. Zijn zinnen flonkeren. Hij voelt zijn tekst zo aan dat hij met zijn lenige bariton, en uitstekende timing meeslepende muziek maakt. Hij geeft de inhoudelijke eenheden, de subtiele nevenschikkingen en onderschikkingen, de kleine en grote contrasten een precies passende melodie mee. Door themazinnetjes als “Now is the time…”, “Hope is…”en “Yes we can” te herhalen, en uiteenlopende thema’s met elkaar te verbinden en te variëren, weet hij een lange compositie helder te houden. Net als Bach in zijn Goldbergvariaties of – zoals Paul Witteman na afloop suggereerde – in zijn Musikalisches Opfer. Zoals Bachs muziek een gevoel van improvisatie geeft, lijken de (zorgvuldig voorbereide en uitgeschreven) woorden van Obama uit zichzelf voort te komen.

Nederlanders groeien niet op in een grootse toespraakcultuur. Maar zo slecht als hierboven gesuggereerd, is het ook weer niet gesteld. In de Kamer spraken en spreken ook Jan Marijnissen en Femke Halsema.

De oppositiepartijen leveren traditiegetrouw de scherpste sprekers. Alexander Pechtold komt op stoom, wat nog niet gezegd kan worden van Mariëtte Hamer. Ze nam mijn kritiek gisteravond overigens sportief op.

En dan natuurlijk Wilders. Zijn opening van de Politieke beschouwingen is recht tussen de ogen: ”We spreken vandaag over de begroting. Een flutstuk van het slechtste kabinet ooit!” Net als bij carnavalsschlagers als “Daar staat een paard in de gang” weet Wilders direct helderheid te verschaffen, die iedereen kan navertellen. Een wereld waarin geen nuanceringen voorkomen. Met veel exclamaties en overdrijvingen “megahoge belasting, waanzinnige klimaathysterie” – hij zoekt altijd de uitersten van de semantische schaal op – speelt hij direct op het gevoel en heit hij zijn boodschap erin. Het zijn boeiende tijden voor het retoricaonderzoek.

Bekijk hier de volledige uitzending.

Mensen die meer willen lezen over het ‘retorische genie’ Obama kunnen hier een artikel van Jaap de Jong downloaden. Dit artikel werd eerder gepubliceerd in Onze taal. Om dit te lezen heeft u een geschikt programma nodig zoals het gratis Adobe Reader.