Herman Pleij is cultuurhistoricus . In Pauw & Witteman ging hij in op de herdenkingsbijeenkomst voor de slachtoffers van het Koninginnedagdrama vorig jaar en op het feest van dit jaar.

Soms ben ik jaloers op iemand als de misdaadjournalist Bert Huisjes, die even zakelijk als beheerst kan uitleggen wie de ‘Tattoo Murderers’ zijn en wat ze willen. Dat trof des temeer daar hij verbonden is aan een krant als De Telegraaf die toch het liefst in vette koppen denkt. En wat een enige man, die Michiel Vos die Amerikaan is geworden omdat hij zich in zijn Amerikaanse gezin een ‘alien’ ging voelen, bijna van een andere planeet. Snel, alert, puntig, geestig ook en zo nu en dan toch weer heel Nederlands. Na de vertoning van zijn inburgeringgelofte (die hij heel serieus neemt) vertoonde hij toch de lacherigheid die Nederlanders bevangt bij zulke plechtigheden: doe gewoon. Wij halen hier ook niet de uitspraken van de groten uit het eigen verleden aan. We doen het liever met volkswijsheden, van wandbordjes tot aan Johan Cruijff, die iedereen zelf zou kunnen verzinnen. Onze grootste held, Willem van Oranje, heet niet voor niets Willem de Zwijger. Graag praat ik nog eens met Michiel over hun staatsnationalisme tegenover onze saamhorigheidsrituelen. Dan wordt misschien duidelijk waarom zij zo’n moeite hebben met een gewone ziekteverzekering, terwijl wij dat vanuit een vanzelfsprekende solidariteit heel normaal vinden – net zoals werkeloosheidsuitkeringen, AOW en pensioenen.

En wat de Nederlandse inburgeringquiz betreft (we maken van alles in dit land een quiz), inderdaad stemmen we met Amerikanen overeen in het onverwijld uitpakken van een cadeautje. Maar verder zijn er alleen maar verschillen. Roept men in Amerika ongeacht de inhoud meteen ‘wonderful!’, ‘amazing!’ enzovoort, dan gaat het schenken hier gepaard met ‘je mag het ruilen’ en ‘dat had je niet moeten doen’. Trek zelf uw conclusies. En wederom de bewondering voor meneer Jeroen en meneer Paul die ogenschijnlijk uit de hand lopende discussies precies op tijd weer in hun gareel weten te brengen: trek ook uw conclusies.

Journalist Simon Vuyk onderzocht voor Revu en SBS de vuurwerkramp in Enschede. Journalist Simon Vuyk legt in zijn boek De waarheid achter de vuurwerkramp‘ de uiteindelijke schuld van de ramp in Enschede bij de overheid.

Het is maandag 26 april 2010, half acht ‘s morgens. Terwijl ik in de keuken voor mijn gezin sinaasappelen sta uit te persen, lees ik de voorpagina van de Volkskrant met daarop het bericht over mijn nieuwe boek over de vuurwerkramp: “Vuurwerk voor taarten oorzaak ramp Enschede”. Vrijwel onmiddellijk gaat mijn gsm: een radio 2-programma wil mij graag interviewen. Al snel volgen andere telefoontjes met dezelfde verzoeken. Het gaat de hele dag door. Radio, televisie, kranten, Belgische media, etc. Ik verwijs ze allemaal door naar de volgende dag, omdat ik met de redactie van Pauw & Witteman heb afgesproken om die avond bij hen voor het eerst de inhoud van mijn boek toe te lichten. Het wordt mij niet in dank afgenomen, maar de journalisten die mij kennen weten dat ik altijd handel naar ‘een man een man, een woord een woord’ en accepteren de situatie. Ik zeg tegen iedereen dat ik hoop dat ze het boek gaan lezen en dat ik daarna graag al hun vragen zal beantwoorden. Het gaat om de inhoud en niet om de waan van de dag. Het gaat om een onopgelost mysterie dat naar mijn overtuiging tien (!) jaar na dato alsnog opgehelderd kan worden. Moet worden.

Intussen gooit de politie Twente olie op het vuur. Eerder deze maand hebben korpschef Martin Sitalsing en ik persoonlijk afgesproken dat hij op 29 april op het politiebureau in Enschede het eerste exemplaar van het boek in ontvangst zou nemen: zonder pers, zonder fotograaf, geen media-moment. Ook is toen afgesproken dat het geen vertrouwelijke overhandiging zou zijn. De uitreiking zou een gebeurtenis zijn waaraan bekendheid mocht (en zou) worden gegeven. Dit staat zwart op wit en is op vrijdag 23 april nogmaals gecommuniceerd, inclusief de mededeling dat de Volkskrant al op maandag zou publiceren.

Om 12 uur, tussen alle media-telefoontjes door, word ik gebeld door de politie Twente dat Sitalsing het eerste exemplaar niet in ontvangst zal nemen. Ik vraag waarom. Vanwege de publiciteit in de Volkskrant, antwoordt de mij onbekende politieman. Maar dat wist de korpschef, houd ik hem voor. Sitalsing vindt het ongepast om gezien de media-aandacht het boek aan te nemen, zegt de man. Ik leg hem uit dat ik dit jammer vind, maar het besluit van Sitalsing uiteraard respecteer. Later die middag zal de weigering van de politie uitgroeien tot een relletje waar ik mij verre van houd. Ik blijf het zeggen: Het gaat me om de inhoud en niet om de waan van de dag. Ik blijf hopen op een nieuw politieonderzoek naar de toedracht van de vuurwerkramp. Dat is veel belangrijker dan ‘geruzie’ over de uitreiking van het eerste boekexemplaar. Dit licht ik ’s avonds op televisie toe, als Jeroen Pauw en Paul Witteman mij er naar vragen.

Het is al nacht wanneer ik na het interview in Pauw & Witteman door een chauffeur van de VARA terug wordt gereden naar huis. De uitzending verliep goed, hoewel ik achteraf nog wel wat meer boosheid op de autoriteiten en wat meer frustraties over het dwarsbomen van de waarheidsvinding had willen uiten. Nog vijf uur dan sta ik weer sinaasappelen te persen met de ochtendkrant naast me. Ik ben benieuwd hoe het boek verder zal worden ontvangen en welke journalisten me gaan bellen, nu de waan van de dag achter de rug is.

Bekijk hier de hele uitzending.

Priscilla Jourdan is de vriendin van Marcel Kaatee, die beschuldigd werd als boekhouder betrokken te zijn bij een aantal afpersingszaken. Jourdan schreef het boek Gangsterliefje tegen wil en dank, over haar leven tijdens het proces tegen Kaatee.

Ik hoorde dat ik definitief aan tafel zou komen te zitten bij Jeroen Pauw, en werd erop voorbereid dat het wel eens een ‘pittig’ gesprek zou kunnen worden. Ook had ik van iemand die er ook wel eens te gast was geweest, gehoord dat Jeroen vrouwen ‘niet moet’ aan tafel, wat mijn vooroordeel (helaas, ik ben ook maar een mens) versterkte. Ik heb namelijk vaak gedacht: ‘Je zal maar tegenover hem zitten. Dan ben je nog niet klaar!’ Dus, op mijn qui vive stapte ik de uitzending in en ‘was klaar voor Jeroen’. Ik dacht: ik laat de vloer niet met me aanvegen!

Tijdens het gesprek dat Jeroen met mij had, dacht ik echter op een gegeven moment ‘wanneer komt hij nou met zijn cynisme, de vooroordelen en de ‘ja maar waar rook is, is vuur’ tirade’. Toen deze uitbleef, kalmeerde de felle tekkel in mij en ik voelde me tegen alle verwachting in zelfs gewaardeerd en ook nog als zodanig behandeld (hoezo vooroordeel, Priscilla?!). Ik kon mijn zinnen uitspreken en Jeroen en de andere tafelgasten luisterden echt naar me.

Het programma was naar mijn idee veel te snel afgelopen; het had nog wel uren mogen duren! Jeroen had het helemaal niet op mij (eigenlijk ons, Marcel zat in het publiek) gemunt. Jawel! Maar niet in negatieve zin! Ik vond het heel erg leuk om op televisie te zijn.

Na afloop was er een goed verzorgde borrel, waar de nazorg fantastisch was. Uitgebreid vroeg redacteur (in ons geval) Inger ons over hoe we het hadden ervaren, of het naar onze zin was gegaan, en ze vertelde wat haar was opgevallen. Met een hapje en een drankje erbij leek het wel een avondje uit.

Toen kwam opeens DE enige echte Jeroen Pauw bij ons staan, de man waar ik zo bevooroordeeld over was geweest, op wie ik thuis, veilig van achter mijn strijkplank naar het programma kijkend, altijd aanmerkingen had. Diezelfde man had mij zojuist voor televisiekijkend Nederland, heel respectvol en charmant behandeld. Oepsie!

Jeroen, Marcel en ik, en Chantal van de uitgeverij die mij die avond steunde, en die mijn PR zo geweldig doet niet te vergeten, hadden nog een enorm gezellige avond. Om een uur of 01:00 zei Marcel dat we maar eens op huis moesten gaan. Onderweg naar huis hadden we het erover hoe we ons toch zo vergist konden hebben, ‘want wat een schat is Jeroen in werkelijkheid’.

In opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit maakte Danny Ellinger Een toekomst voor weidevogels?, een film over de bedreigde weidevogels in Nederland. Samen met ex-schaatser Ard Schenk, die de film presenteerde, was hij te gast bij Pauw & Witteman.

Een paar jaar geleden zei ik over de subsidieproblematiek dat het enorm veel impact zou hebben als dit onderwerp eens bij P&W besproken zou worden. Maar ja, weidevogels zijn natuurlijk niet echt interessant. Er hangt toch een geur van mest en geitenwollen sokken aan. Ik begrijp het goed maar ten onrechte denk ik.

Weidevogels zijn niets minder dan de slagroom op een stukje cultureel erfgoed. Het weidelandschap waarin zij leefde stond synoniem voor biodiversiteit in het boerenland. Dat is nu nagenoeg verdwenen. Productiemethodes zijn tegenwoordig zo efficiënt dat daar nagenoeg geen dier in kan overleven, in tegenstelling tot vijftig jaar geleden waar natuur en agrarisch gebruik in harmonie waren.

De weidevogelproblematiek gaat veel minder over weidevogels als je ogenschijnlijk zou denken. Het gaat over hoe wij schaken met overheidsgeld; het gaat over hoe wij omgaan met ons culturele erfgoed; het gaat over hoe wij denken als te kunnen manipuleren; het gaat over hoe wij omgaan met elkaar; het gaat over hoe wij omgaan met voedselproductie en volksgezondheid.

Die weidevogel is niet meer dan een indicator. In een notendop is dit aan de hand: Jarenlang ‘beschermen wij weidevogels’. Legers vrijwilligers zetten stokken voor de boer. De boer vangt voor elke stok subsidie. Doel van die subsidie was de boer te compenseren. Ik vraag me altijd af waarvoor: het zoeken doet een ander en de meeste nesten zijn uit als er gemaaid wordt… Er is weinig fantasie voor nodig wat er met de kuikens gebeurd. Maar dit gaat al 25 jaar zo…. De natuurlijke bewoners zijn gedecimeerd.

Waterpeilverlaging, bemesting en verkaveling hebben het landschap zowel in cultuurhistorische als in haar biodiversiteit enorm aangetast. Dus los van het maaiverhaal en stokken: een weidevogel is per definitie kansloos als het gaat om kuikens groot te laten komen: er is geen stabiel voedsel aanbod, het gras is te dicht en insecten zijn er niet voldoende. Weidevogels worden gemiddeld 20 jaar oud dus de rest kan men zelf uitrekenen: ze komen terug waar ze dat gewend zijn maar geen kuiken wordt meer volwassen. Ik heb nog wel eens de neiging te relativeren. Wat maakt het uit? Die paar vogels. Waar maak je je druk over. Gek genoeg vaak geen eens om die vogels, maar vooral om de mentaliteit.

Als ondernemer stoort het mij enorm dat een bepaalde beroepsgroep zwaar gesubsidieerd wordt. Als ik morgen geen foto’s meer verkoop moet ik gewoon wat anders gaan doen. Dat is het risico van ondernemen. Prima om bepaalde beroepsgroepen te subsidiëren maar benoem het dan ook waarvoor het is. Noem het geen natuurdoelstelling als het bedoeld is om agrariërs overeind te houden. En in alle eerlijkheid is het ook gewoon zo dat veel agrariërs het water aan de lippen hebben staan en ik ook begrip voor velen heb en ook dat er een groep is die echt wel anders wil.

Vanuit cultuurhistorisch perspectief is het waanzin wat er gebeurt. De vooruitgang is niet te stoppen en je kunt niet alles bewaren. Maar als we bijvoorbeeld kijken naar de Eilandspolder in Noord Holland: onder het motto ‘redt de weidevogel’ moeten daar 5 enorme potstallen komen. Gesubsidieerd door de samenleving. Horizon vervuiling en strontproductie. Maar erger het is ook nog slecht voor weidevogel en landschap. Niet voor niets dat Ard Schenk en vele dorpbewoners zich daar zo druk over maken. En het is niet het enige voorbeeld. Overal spelen dit soort ideeën en plannen. Ik begrijp niet dat wij zo visieloos omgaan met de open ruimtes in ons toch al zo volle land. Juist die ruimtes lijken mij zo belangrijk in een dichtbevolkt gebied. Dat moet je koesteren en niet ombouwen tot groene industrieën. Weidevogels zijn directe indicatoren van ons handelen. Als zij verdwijnen dan staat dat ergens voor. En die indicatie is niet meer dan bijna letterlijk ‘ons eigen nest bevuilen’.

De redactie van P&W vroeg mij een stukje voor dit gastenblog te schrijven. Als natuurfotograaf ben ik regelmatig gevraagd om medewerking aan programma’s, of heb ik met omroepen om tafel gezeten om ideeën te bespreken. In dit opzicht kan ik zeggen dat de redactie van P&W een verademing was. Niet alleen voor en tijdens de uitzending maar vooral ook daarna. De oprechte aandacht na de uitzending van Pauw en zijn redactie, en de mailtjes achteraf waren een bijzondere ervaring. Het is eigenlijk heel normaal dat het zo gaat maar in dit opzicht veel lof naar de Pauw/Witteman en hun redactie. Eerdere ervaringen met omroepen waren toch vooral dat wanneer men had wat men wilde elk bedankje of interesse ontbrak.

Meeste is mij echter bijgebleven het gesprek met Ab Klink, minister van Volksgezondheid. Opvallend zijn oprechte interesse in ‘ons’ onderwerp maar vooral ook het gesprek daarna. Ook zijn openheid en eerlijkheid waren opvallend. We spraken na het programma over het verband tussen volksgezondheid en landbouw. Met name waarom Q koorts en andere negatieve verschijnselen in bepaalde gebieden wel voorkwamen en in bepaalde gebieden niet. Uit onderzoek had ik zelf net begrepen dat er een verband was tussen monoculturen en ziektes in bepaalde gebieden. Terwijl je ziet dat deze ziektes niet voorkomen in gebieden met een meer natuurlijke en biodiverse situatie.

Dat je veel vraagtekens kunt stellen over de kwaliteit van voedsel in de landbouw is evident gezien de enorme productie, maar met discussies als antibiotica en Q koorts komen we nu ook op een andere grens. De wijze van produceren en de hoge intensiteit gaat gepaard met steeds meer onbeheersbare bijverschijnselen. We zitten voor mijn gevoel steeds dichter bij de afrekening op alle fronten: gezondheid wordt steeds meer een issue en de kosten die dat met zich mee gaat brengen. Hoe een paar weidevogels als indicator kunnen dienen.

Pauw en Witteman hebben in dit opzicht aan iets bijgedragen dat misschien niets meer dan een gewone vrijdagavond uitzending leek, maar meer impact gaat krijgen dan men zou vermoeden. Ik vond het al een enorme omslag dat LNV de weidevogelfilm met Ard Schenk wilde uitbrengen. Maar de impact van P&W is van een enorme toegevoegde waarde. Jaren heb ik met een paar anderen zaken geroepen waar ik vaak zelf moedeloos van werd. Maar de enorme hoeveelheid reacties na P&W geven mij het gevoel dat er iets in de lucht hangt dat bemoedigend is. Ik zou bijna zeggen dat een hele groep uit de kast lijkt te komen en eindelijk ook durven te zeggen wat zij denken en weten. De stroom reacties was veel groter dan denkbaar. En dat is met ons calvinistisch denken, zeker rond de landbouw, een verademing. P&W hebben het onderwerp een enorme boost gegeven. In dat opzicht is het gevoel dat publicitair P&W het hoogst haalbaar is een juiste inschatting.

Bekijk hier de hele uitzending.